Dyrektor Włodzimierz Jaźwiński – strażnik pamięci Armii Krajowej i twórca szkolnego patriotyzmu w Gumniskach

Eugeniusz Bomba

Wprowadzenie

Postać Włodzimierza Jaźwińskiego, wie­lo­let­nie­go dyrek­to­ra Szkoły Podstawowej w Gumniskach, zaj­mu­je szcze­gól­ne miej­sce w histo­rii lokal­nej edu­ka­cji i pie­lę­gno­wa­nia pamię­ci o Armii Krajowej Obwodu Dębica. Jego dzia­łal­ność – zarów­no orga­ni­za­cyj­na, jak i wycho­waw­cza – przez ponad trzy deka­dy kształ­to­wa­ła patrio­tycz­ną toż­sa­mość mło­dzie­ży oraz utrwa­la­ła pamięć o boha­te­rach regio­nu. Wywiad prze­pro­wa­dzo­ny z dyrek­to­rem sta­no­wi cen­ne źró­dło wie­dzy o funk­cjo­no­wa­niu szko­ły w realiach PRL, o powsta­wa­niu Izby Pamięci Narodowej oraz o ini­cja­ty­wach, któ­re na trwa­łe wpi­sa­ły się w histo­rię Gumnisk i całe­go powia­tu dębic­kie­go.

Dyrektor Włodzimierz Jaźwiński w bukie­tem kwia­tów

Droga do Gumnisk i począt­ki pra­cy

Włodzimierz Jaźwiński tra­fił do Gumnisk w stycz­niu 1982 roku, w cza­sie sta­nu wojen­ne­go. Jako stu­dent polo­ni­sty­ki Uniwersytetu Jagiellońskiego, zmu­szo­ny do opusz­cze­nia aka­de­mi­ka, szu­kał pra­cy i miej­sca dla swo­jej rodzi­ny. Jedyną szko­łą, któ­ra w poło­wie roku szkol­ne­go potrze­bo­wa­ła nauczy­cie­la, oka­za­ła się pla­ców­ka w Gumniskach. Jak wspo­mi­na, nie przy­pusz­czał wów­czas, że będzie to jego pierw­sza i ostat­nia pra­ca zawo­do­wa.

Szkoła w Gumniskach

Szkoła, w któ­rej roz­po­czął pra­cę, mia­ła cha­rak­te­ry­stycz­ny powo­jen­ny zespół nauczy­ciel­ski – doj­rza­ły, życz­li­wy, zło­żo­ny głów­nie z kobiet, któ­re zaczy­na­ły pra­cę tuż po woj­nie. W realiach PRL część kadry nale­ża­ła do PZPR, a mło­dy nauczy­ciel rów­nież był nama­wia­ny do wstą­pie­nia do par­tii. Odmówił, lecz – jak pod­kre­śla – naci­ski były już nie­wiel­kie, bo sys­tem chy­lił się ku upad­ko­wi.

W 1987 roku, po odej­ściu poprzed­niej dyrek­tor­ki, został powo­ła­ny na sta­no­wi­sko dyrek­to­ra przez Inspektor Oświaty Marię Wojnarowską. Był wów­czas naj­młod­szym dyrek­to­rem w gmi­nie i jed­nym z nie­licz­nych, któ­rzy nie nale­że­li do par­tii.

Izba Pamięci Narodowej w szko­le w Gumniskach

Izba Pamięci Narodowej – dzie­dzic­two i odpo­wie­dzial­ność

Izba Pamięci Narodowej w Gumniskach powsta­ła w latach 1974–1975 z ini­cja­ty­wy dyrek­to­ra Stanisława Czerwonki oraz nauczy­cie­lek Alfredy Ździebło i Marii Lipki. Ich pra­ca – jak wyni­ka z kro­nik – była ogrom­nym wysił­kiem orga­ni­za­cyj­nym i spo­łecz­nym. Zgromadzono uni­ka­to­we eks­po­na­ty, foto­gra­fie, doku­men­ty oraz pamiąt­ki zwią­za­ne z dzia­łal­no­ścią Armii Krajowej Obwodu Dębica. Jednym z naj­cen­niej­szych eks­po­na­tów była kon­spi­ra­cyj­na matry­ca do wyro­bu orzeł­ków, dziś znaj­du­ją­ca się w Muzeum AK w Krakowie.

W realiach PRL Izba funk­cjo­no­wa­ła pod ści­słą cen­zu­rą – nie wol­no było uży­wać nazwy „Armia Krajowa” ani umiesz­czać orła w koro­nie. Mimo to twór­cy Izby zdo­ła­li oca­lić pamięć o lokal­nych boha­te­rach, choć fre­kwen­cja na jej otwar­ciu była niska – miesz­kań­cy oba­wia­li się repre­sji ze stro­ny władz.

Po obję­ciu funk­cji dyrek­to­ra Jaźwiński kon­ty­nu­ował i roz­wi­nął dzie­ło swo­ich poprzed­ni­ków. W latach 90. prze­pro­wa­dzo­no gene­ral­ny remont Izby: wymie­nio­no gablo­ty, odno­wio­no par­kiet, uzu­peł­nio­no opi­sy, przy­wró­co­no orła w koro­nie i peł­ną nazwę Armii Krajowej. Wprowadzono rów­nież por­tret mjr. Adama Lazarowicza. Prace odby­wa­ły się we współ­pra­cy ze ŚZŻAK, rada­mi sołec­ki­mi oraz nauczy­ciel­ką histo­rii Lucyną Bombą.

Uroczyste ponow­ne otwar­cie Izby odby­ło się w 1999 roku, tuż po uro­czy­sto­ściach na Kałużówce. Wzięli w nim udział m.in. Zbigniew Lazarowicz – syn mjr. Adama Lazarowicza – oraz przed­sta­wi­cie­le władz samo­rzą­do­wych i kom­ba­tanc­kich.

Za swo­ją dzia­łal­ność Izba otrzy­ma­ła Medal Pro Memoria przy­zna­ny przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, a jej zaso­by zosta­ły zdi­gi­ta­li­zo­wa­ne przez IPN Oddział Rzeszów.

Medal Pro Memoria

Szkoła jako cen­trum pamię­ci o AK

Szkoła w Gumniskach sta­ła się miej­scem regu­lar­nych spo­tkań byłych par­ty­zan­tów z mło­dzie­żą. Gościli tu m.in. Władysław Strumski, Marian Więcek, Jędrzejczyk oraz człon­ko­wie rodzi­ny Lazarowiczów. W murach szko­ły odby­ło się rów­nież zebra­nie zało­ży­ciel­skie Oddziału Dębica ŚZŻAK w maju 1989 roku – jed­no z pierw­szych w kra­ju.

Ważnym wyda­rze­niem było odsło­nię­cie tabli­cy upa­mięt­nia­ją­cej akcję odbi­cia miesz­kań­ców Gumnisk pro­wa­dzo­nych na roz­strze­la­nie. Tablica zna­la­zła póź­niej swo­je miej­sce w Izbie Pamięci.

Spotkanie zało­ży­ciel­skie ŚZŻAK maj 1989

Rola ks. Tadeusza Boryczki

Wyjątkową rolę w dzia­łal­no­ści patrio­tycz­nej szko­ły ode­grał ks. kano­nik Tadeusz Boryczko, pro­boszcz para­fii w Gumniskach. Już w latach 80. orga­ni­zo­wał corocz­ne msze dla par­ty­zan­tów, fil­mo­wa­ne przez SB. Po 1989 roku współ­two­rzył uro­czy­sto­ści na Kałużówce, zapra­szał duchow­nych, wspie­rał szko­łę orga­ni­za­cyj­nie i finan­so­wo. Był rów­nież fun­da­to­rem sztan­da­ru gim­na­zjum im. mjr. Adama Lazarowicza.

Po jego tra­gicz­nej śmier­ci dyrek­tor Jaźwiński współ­wy­ko­ny­wał testa­ment księ­dza, prze­zna­cza­jąc część środ­ków na pomoc dla ubo­giej mło­dzie­ży z para­fii.

Rok 2003. Od lewej: ks. T. Boryczko, Zbigniew i Halina Lazarowicz, Wł. Jaźwiński

Nadanie imie­nia mjr. Adama Lazarowicza

W 2004 roku, po utwo­rze­niu gim­na­zjum, poja­wi­ła się moż­li­wość nada­nia mu imie­nia mjr. Adama Lazarowicza. Uroczystość odby­ła się 22 sierp­nia w koście­le para­fial­nym z powo­du ulew­nych desz­czy. Mszę odpra­wił biskup tar­now­ski Wiktor Skworc. Po nabo­żeń­stwie odsło­nię­to tabli­cę pamiąt­ko­wą ufun­do­wa­ną przez ŚZŻAK.

Sztandar gim­na­zjum zawie­rał odwzo­ro­wa­nie Przechodniego Sztandaru Inspektoratu Rzeszów z 1944 roku, przy­zna­ne­go Komendzie Obwodu Dębica.

Odsłonięcie tabli­cy upa­mięt­nia­ją­cej mjr Adama Lazarowicz. Dokonuje tego syn Zbigniew –sier­pień 2004

Rajd Gwiaździsty i kon­kur­sy patrio­tycz­ne

Jedną z naj­waż­niej­szych ini­cja­tyw dyrek­to­ra był Rajd Gwiaździsty z oka­zji Święta 5. Pułku Strzelców Konnych, orga­ni­zo­wa­ny od 2005 roku. Łączył on rywa­li­za­cję spor­to­wą z kon­kur­sem wie­dzy o AK. W raj­dach uczest­ni­czy­ło 10–15 dru­żyn z powia­tu, a mło­dzież z Gumnisk zdo­by­ła prze­chod­ni pro­po­rzec aż sześć razy – rekord w histo­rii impre­zy.

Uczestnicy jed­ne­go z Rajów Gwiaździstych

Szkoła odno­si­ła rów­nież licz­ne suk­ce­sy w kon­kur­sach patrio­tycz­nych o zasię­gu regio­nal­nym i ogól­no­pol­skim, m.in.:

• „Arsenały Pamięci” (film „Trzy Pamiątki”),
• „Drogi do Niepodległości” – dwu­krot­ne I miej­sce,
• „Spotkania Filmowe Młodych Europejczyków”,
• „Poznajemy Ojcowiznę” (I miej­sce),
• kon­kur­sy IPN doty­czą­ce sta­nu wojen­ne­go,
• kon­kur­sy o AK orga­ni­zo­wa­ne przez TPZD.

Laureaci I miej­sca w woje­wódz­kim kon­kur­sie „Poznajemy Ojcowiznę”

Szkoła jako wzór wycho­wa­nia patrio­tycz­ne­go

W 2007 roku szko­ła zosta­ła zapro­szo­na do pre­zen­ta­cji swo­ich osią­gnięć pod­czas inau­gu­ra­cji Roku Patriotycznego w Rzeszowie. Dorobek Gumnisk został opi­sa­ny w ”Rzeczpospolitej” oraz przed­sta­wio­ny w tele­wi­zyj­nych „Wiadomościach”.

Zakończenie

Działalność Włodzimierza Jaźwińskiego sta­no­wi wyjąt­ko­wy przy­kład kon­se­kwent­ne­go, wie­lo­let­nie­go budo­wa­nia lokal­nej pamię­ci histo­rycz­nej. Dzięki jego pra­cy oraz zaan­ga­żo­wa­niu nauczy­cie­li, księ­ży, kom­ba­tan­tów i miesz­kań­ców Gumnisk, szko­ła sta­ła się jed­nym z naj­waż­niej­szych ośrod­ków edu­ka­cji patrio­tycz­nej w regio­nie. Wywiad z dyrek­to­rem jest nie tyl­ko świa­dec­twem epo­ki, ale rów­nież doku­men­tem o ogrom­nej war­to­ści dla histo­rii lokal­nej i dla przy­szłych poko­leń.

* Fot. wyko­rzy­sta­ne w tek­ście pocho­dzą ze zbio­rów auto­ra