Menu close

Jest odpowiedź burmistrza! Badania o tragedii Wójcików z Małej małym kroczkiem do prawdy

W mar­cu 2025 r. na łamach „Aktualności Dębickich Zeszytów Historycznych” powró­co­no do badań nad pro­wo­ka­cją w dębic­kim Sokole z 1943 r. i jej tra­gicz­ny­mi następ­stwa­mi. Wydarzenia te opi­sy­wa­li wcze­śniej m.in. Władysław Strumski, Antoni Stańko oraz ich uczest­ni­cy i świad­ko­wie — Wojciech Wójcik i Antoni Wójcik. W 2022 r. uka­za­ła się rów­nież książ­ka Ryszarda Pajury poświę­co­na temu zagad­nie­niu.

 Na pod­sta­wie dotych­cza­so­wych publi­ka­cji oraz mate­ria­łów Instytutu Pamięci Narodowej Ryszard Pajura przy­jął, że w budyn­ku Sokoła, peł­nią­cym w okre­sie oku­pa­cji funk­cję Soldatenheimu, doszło do dwóch odręb­nych kra­dzie­ży bro­ni. Ustalenie to sta­ło się impul­sem do pod­ję­cia dal­szych badań nad jed­nym z mniej wyja­śnio­nych wąt­ków histo­rii tego miej­sca.

W toku kwe­ren­dy pro­wa­dzo­nej przez auto­ra arty­ku­łu wyko­rzy­sta­no m.in. mate­ria­ły IPN oraz kro­ni­kę Piotra Bosia, któ­re pozwo­li­ły spoj­rzeć na część dotych­cza­so­wych usta­leń z nowej per­spek­ty­wy. Analiza tych źró­deł, przy wyko­rzy­sta­niu wie­dzy kry­mi­na­li­stycz­nej auto­ra, pro­wa­dzi do pytań o prze­bieg wyda­rzeń i losy osób, któ­re ponio­sły ich tra­gicz­ne kon­se­kwen­cje. Czy tra­ge­dia rodzi­ny Wójcików z Małej była skut­kiem błęd­nie inter­pre­to­wa­nych wyda­rzeń w dębic­kim Sokole? Najnowsza odpo­wiedź bur­mi­strza nie daje jesz­cze peł­nej odpo­wie­dzi, ale przy­bli­ża do usta­le­nia fak­tów. Zanim jed­nak przej­dzie­my do odpo­wie­dzi, war­to przy­po­mnieć naj­waż­niej­sze fak­ty.

Od badań nad pro­wo­ka­cją do nowych pytań o ofia­ry egze­ku­cji

W okre­sie od mar­ca 2025 do 15 paź­dzier­ni­ka 2026 r. uka­za­ło się 18 arty­ku­łów nawią­zu­ją­cych do opi­sy­wa­nych wyda­rzeń przez róż­ne oso­by, w tym tak­że zwią­za­nych z kon­spi­ra­cyj­ną dzia­łal­no­ścią w struk­tu­rach Armii Krajowej na tere­nie Dębicy i powia­tu dębic­kie­go[1]. Wykorzystanie zaso­bów archi­wal­nych IPN w Rzeszowie, a tak­że wyni­ków śledztw pro­wa­dzo­nych przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich prze­ciw­ko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie wzbo­ga­ci­ło zasób infor­ma­cji o pro­wo­ka­cji, prze­bie­gu kra­dzie­ży bro­ni w budyn­ku Soldatenheimu wio­sną 1943 r. Ujawniło tak­że sprzecz­no­ści w usta­le­niach – nie­kie­dy istot­ne. Sprzeczne, względ­nie róż­nią­ce się usta­le­nia, pod­da­ne zosta­ły grun­tow­nym, wie­lo­kie­run­ko­wym ana­li­zom. Dostarczyły one infor­ma­cji dyk­tu­ją­ca koniecz­ność poszu­ki­wa­nia innych jesz­cze źró­deł infor­ma­cji i dowo­dów na potwier­dze­nie wąt­pli­wo­ści, zwią­za­nej z licz­bą ofiar i ich per­so­na­liów, któ­re zosta­ły roz­strze­la­ne 11 kwiet­nia 1943 r. I takie się poja­wi­ły.

W Serwisie infor­ma­cyj­nym Miasta Dębicy w dniu 11 kwiet­nia 2026 zamiesz­czo­na zosta­ła infor­ma­cja że „W dniu 10 kwiet­nia 2026 roku przed­sta­wi­cie­le władz mia­sta uczci­li pamięć sze­ścio­oso­bo­wej rodzi­ny Wójcików z Małej, skła­da­jąc kwia­ty oraz zapa­la­jąc znicz na ich sym­bo­licz­nym gro­bie. Uroczystość była wyra­zem hoł­du dla ofiar nie­miec­kich repre­sji oraz przy­po­mnie­niem tra­gicz­nych wyda­rzeń sprzed 83 lat”(…)[2]. Informacja o okre­śle­niu mogi­ły jako „sym­bo­licz­ne­go gro­bu” zwró­ci­ła uwa­gę auto­ra, ponie­waż w dotych­cza­so­wych publi­ka­cjach i prze­ka­zach publicz­nych rodzi­na Wójcików była wska­zy­wa­na jako rodzi­na pocho­wa­na w zbio­ro­wej mogi­le na daw­nym cmen­ta­rzu para­fial­nym. Przejęcie tego obiek­tu przez mia­sto, łączy­ło się zapew­ne z prze­ka­za­niem sto­sow­nej doku­men­ta­cji. W niej mogły być infor­ma­cje na ten temat. Wobec powsta­łych wąt­pli­wo­ści autor posta­no­wił zwró­cić się do władz mia­sta o wska­za­nie pod­staw źró­dło­wych przy­wo­ła­nych infor­ma­cji.

 Źródła, sprzecz­no­ści i nowe tro­py badaw­cze

 W dniu 12 czerw­ca 2026 r. autor wystą­pił z pismem do bur­mi­strza. Jego treść w zasad­ni­czej czę­ści przy­to­czo­na zosta­je dosłow­nie, gdyż wyma­ga­ją tego oko­licz­no­ści.

„Redakcja Dębickich Zeszytów Historycznych pro­wa­dzi obec­nie pra­ce badaw­cze doty­czą­ce histo­rii mogi­ły upa­mięt­nia­ją­cej Bojowników Podziemnych stra­co­nych przez hitle­row­ców, znaj­du­ją­cej się na cmen­ta­rzu komu­nal­nym przy ul. Cmentarnej w Dębicy. Celem tych dzia­łań jest usta­le­nie, któ­re infor­ma­cje doty­czą­ce zbrod­ni doko­na­nej na rodzi­nie Wójcików oraz uczniach dębic­kich szkół w 1943 r. mają potwier­dze­nie w mate­ria­le źró­dło­wym, a któ­re wyni­ka­ją z póź­niej­szych, nie­zwe­ry­fi­ko­wa­nych prze­ka­zów.

Po uro­czy­sto­ściach 83. rocz­ni­cy tych wyda­rzeń w Serwisie Informacyjnym Miasta Dębica opu­bli­ko­wa­no w dniu 11 kwiet­nia 2026 r. mate­riał zawie­ra­ją­cy infor­ma­cje, któ­re – w świe­tle usta­leń orga­nów ści­ga­nia oraz dotych­cza­so­wych badań – nie znaj­du­ją potwier­dze­nia w fak­tach. Dotyczy to w szcze­gól­no­ści stwier­dzeń, że:

  • mogi­ła na cmen­ta­rzu jest sym­bo­licz­nym gro­bem rodzi­ny Wójcików,
  • wśród roz­strze­la­nych 11 kwiet­nia 1943 r. znaj­do­wa­li się: Karol Broński, Adam Ciurkot, Mieczysław Rudziński, Teofil Szewczyk, Tadeusz Tarnawski, Władysław Jaje, Bronisław Longosz, Bronisława Michalik, Mieczysław Michalik, Lucjan Piotrowski oraz Antoni Pocica.

Ponieważ autor wspo­mnia­nej publi­ka­cji nie został wska­za­ny, zwra­cam się do Pana Burmistrza z uprzej­mą proś­bą o poda­nie źró­deł, na pod­sta­wie któ­rych opra­co­wa­no powyż­sze infor­ma­cje. Umożliwi to rze­tel­ną oce­nę, któ­re ele­men­ty funk­cjo­nu­ją­ce w prze­strze­ni publicz­nej sta­no­wią udo­ku­men­to­wa­ne fak­ty histo­rycz­ne, a któ­re mogą być wyni­kiem błęd­nych inter­pre­ta­cji lub lite­rac­kich uzu­peł­nień”.

Jasne pyta­nia – nie­jed­no­znacz­na odpo­wiedź

Prośbę o udo­stęp­nie­nie infor­ma­cji w spra­wach publicz­nych urząd roz­pa­trzył nie­zwłocz­nie. Odpowiedź nade­szła już po trzech dniach. Problem pole­gał jed­nak na tym, że pra­cow­nik Urzędu Miejskiego w Dębicy udzie­lił infor­ma­cji nie na temat. Zainteresowanego uprzej­mie poin­for­mo­wa­no nato­miast, że tekst został opra­co­wa­ny „na pod­sta­wie dostęp­nej lite­ra­tu­ry histo­rycz­nej, wcze­śniej­szych opra­co­wań oraz mate­ria­łów publi­ko­wa­nych w prze­strze­ni publicz­nej”. W odpo­wie­dzi wymie­nio­no publi­ka­cje Antoniego Stańki, Wojciecha Wójcika oraz mate­ria­ły dostęp­ne w Internecie, w tym rów­nież tek­sty zamiesz­czo­ne w Aktualnościach Dębickich Zeszytów Historycznych. Jak argu­men­to­wa­no, celem publi­ka­cji było przy­bli­że­nie miesz­kań­com wyda­rzeń histo­rycz­nych zwią­za­nych z upa­mięt­nia­ną rocz­ni­cą.

Nie takiej odpo­wie­dzi ocze­ki­wa­no. Tego same­go dnia (15.06.2026 r.) zwró­co­no się więc z proś­bą o infor­ma­cję, czy odpo­wiedź zosta­ła udzie­lo­na z upo­waż­nie­nia bur­mi­strza, gdyż z tre­ści pod­pi­su to nie wyni­ka­ło. Pojawił się jed­nak kolej­ny pro­blem z usta­le­niem tej kwe­stii, ponie­waż urzęd­nik pro­wa­dzą­cy spra­wę nabrał wody w usta. Być może rów­nież kla­wia­tu­ra kom­pu­te­ra odmó­wi­ła peł­nie­nia swo­jej funk­cji.

Do urzę­du po infor­ma­cje

Rozmowa jest jed­ną z metod pra­cy bada­cza, ponie­waż daje moż­li­wość usły­sze­nia spon­ta­nicz­nej wypo­wie­dzi roz­mów­cy. Również mowa cia­ła może dostar­czyć cen­nych infor­ma­cji. W spra­wie inte­re­su­ją­cej czy­tel­ni­ka jej efek­tem było uzgod­nie­nie, że odpo­wiedź zosta­nie udzie­lo­na. Tak też się sta­ło.

W wia­do­mo­ści e‑mail z 24 czerw­ca 2026 r. zain­te­re­so­wa­ny otrzy­mał nastę­pu­ją­cą infor­ma­cję:

„Dzień dobry,

Informujemy, że infor­ma­cje publi­ko­wa­ne w ser­wi­sie infor­ma­cyj­nym Miasta Dębicy są opra­co­wy­wa­ne przez Biuro Promocji Urzędu Miejskiego w Dębicy.

W przy­wo­ły­wa­nym mate­ria­le nie były publi­ko­wa­ne ani cyto­wa­ne wypo­wie­dzi Burmistrza Miasta Dębicy pana Mateusza Kutrzeby.

Z powa­ża­niem (…)”.

To nie pomył­ka. Komentarza nie będzie. Kwestię tę pozo­staw­my indy­wi­du­al­nej oce­nie czy­tel­ni­ków.

Po upły­wie usta­wo­we­go ter­mi­nu urząd uznał, że pismo z 12 czerw­ca 2026 r. nie sta­no­wi­ło wnio­sku o udo­stęp­nie­nie infor­ma­cji publicz­nej, wska­zu­jąc jako powód brak takie­go okre­śle­nia w jego tytu­le. Spór ten roz­strzy­gnę­ło Samorządowe Kolegium Odwoławcze, któ­re sta­nę­ło po stro­nie wnio­sko­daw­cy. Burmistrz nie zmie­nił jed­nak swo­je­go sta­no­wi­ska. Zapowiedziano więc wnie­sie­nie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skar­gi na bez­czyn­ność, pozo­sta­wia­jąc temu sądo­wi osta­tecz­ne roz­strzy­gnię­cie spra­wy.

Po mie­sią­cach kore­spon­den­cji

Burmistrz Miasta Dębicy udzie­lił odpo­wie­dzi w piśmie z 4 listo­pa­da 2026 r. (PR.4000.4.2026). Już na wstę­pie stwier­dził, że odpo­wiedź zosta­ła udzie­lo­na 15 czerw­ca 2026 r. Udostępniony skan pisma jest tego potwier­dze­niem.

 

Następnie, po serii urzę­do­wych pouczeń skie­ro­wa­nych do wnio­sko­daw­cy oraz odwo­ła­niu się do uza­sad­nie­nia wyro­ku wyda­ne­go w spra­wie bez­czyn­no­ści, pismo zwień­czo­no kate­go­rycz­ną kon­klu­zją: „Wobec tego wska­zać nale­ży, że Organ nie pozo­sta­wał w bez­czyn­no­ści i tym samym wnie­sie­nie pona­gle­nia jest bez­za­sad­ne”.

 

Wnioskodawca, jako stro­na spo­ru, tak­że tym razem pozo­sta­wia oce­nę pra­wi­dło­wo­ści zała­twie­nia spra­wy czy­tel­ni­kom. Trudno jed­nak nie odno­to­wać pew­ne­go para­dok­su. Po kil­ku mie­sią­cach kore­spon­den­cji, wymia­ny pism i słow­nych argu­men­tów doszło do prze­ka­za­nia infor­ma­cji, któ­rą moż­na było prze­ka­zać 15 czerw­ca 2026 r. Czy taka pro­ce­du­ra zała­twia­nia spra­wy rze­czy­wi­ście odpo­wia­da stan­dar­dom spraw­nej i przej­rzy­stej admi­ni­stra­cji, pozo­sta­je kwe­stią otwar­tą.

Krok do praw­dy

Na wstę­pie war­to podzie­lić się infor­ma­cją, że temu kro­ko­wi ku praw­dzie towa­rzy­szy­ły rów­nież przy­pad­ki dez­in­for­ma­cji. Informacje zamiesz­czo­ne w ser­wi­sie inter­ne­to­wym mia­sta (11.04.2026) były następ­nie wyko­rzy­sty­wa­ne przez inne por­ta­le inter­ne­to­we poświę­co­ne upa­mięt­nie­niu tej tra­ge­dii oraz jej ofiar, przy czym powie­la­no i prze­twa­rza­no tre­ści opra­co­wa­ne w Wydziale Promocji Urzędu Miejskiego w Dębicy. Stosunkowo łatwo moż­na to zwe­ry­fi­ko­wać.

Wskazane jako źró­dła publi­ka­cje A. Stańki i W. Wójcika nie zawie­ra­ją infor­ma­cji o 17 ofia­rach (11 wymie­nio­nych uczniach oraz 6 człon­kach rodzi­ny Wójcików). Autorzy ci nie piszą rów­nież, że zbio­ro­wa mogi­ła na daw­nym cmen­ta­rzu para­fial­nym jest sym­bo­licz­nym gro­bem rodzi­ny Wójcików. Z usta­leń A. Stańki wyni­ka nato­miast, że cia­ła osób roz­strze­la­nych 11 kwiet­nia 1943 r. na cmen­ta­rzu żydow­skim w Dębicy po wyzwo­le­niu spo­czę­ły w zbio­ro­wej mogi­le. W tre­ści książ­ki mowa jest o 14 oso­bach roz­strze­la­nych tego dnia, pod­czas gdy w zamiesz­czo­nych bio­gra­mach autor wymie­nia 15 ofiar. Wśród nich nie wska­zu­je jed­nak Teofila Szewczyka, któ­re­go nazwi­sko zosta­ło poda­ne w ser­wi­sie mia­sta.

Niezgodności i wąt­pli­wo­ści jest zde­cy­do­wa­nie wię­cej. Nie uda­ło się ich wyja­śnić w osiem­na­stu dotych­czas opu­bli­ko­wa­nych arty­ku­łach, o któ­rych wspo­mnia­no na wstę­pie. Biorąc pod uwa­gę, że Burmistrz Miasta Dębicy nie był w sta­nie wska­zać źró­dła infor­ma­cji, nale­ży przy­jąć, iż brak jest dowo­du potwier­dza­ją­ce­go tezę, że zbio­ro­wa mogi­ła sta­no­wi sym­bo­licz­ny grób rodzi­ny Wójcików.

Na koniec war­to poczy­nić jesz­cze jed­ną uwa­gę. Urząd jest w posia­da­niu doku­men­tów, z któ­rych wyni­ka, że 11 kwiet­nia 1943 r. roz­strze­la­no 23 oso­by dzia­ła­ją­ce w kon­spi­ra­cyj­nym pod­zie­miu[3]. Powstaje zatem pyta­nie, dla­cze­go nie wspo­mnia­no o wszyst­kich ofia­rach. Być może odpo­wiedź na nie zada­ją sobie miesz­kań­cy, sko­ro, jak moż­na wnio­sko­wać, pro­blem ten nie jest dostrze­ga­ny ani przez miej­sco­wych histo­ry­ków, ani przez Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej – Środowisko 5. Pułku Strzelców Konnych AK w Dębicy. Nie jest to szcze­gól­nie opty­mi­stycz­na kon­klu­zja.

Zakończenie

Kolejny krok w kie­run­ku praw­dy został wyko­na­ny. Wiele wska­zu­je na to, że dokład­niej­sza ana­li­za ręko­pi­su Antoniego Stańki z 1975 r., o któ­re­go ist­nie­niu autor niniej­sze­go opra­co­wa­nia infor­mu­je po raz pierw­szy, pozwo­li na poczy­nie­nie dal­szych usta­leń i jesz­cze bar­dziej przy­bli­ży nas do pozna­nia rze­czy­wi­ste­go prze­bie­gu wyda­rzeń. Może rów­nież rzu­cić nowe świa­tło na pro­blem retu­szo­wa­nia nie­któ­rych zda­rzeń lub prze­mil­cza­nia nie­wy­god­nych fak­tów.

W tym kon­tek­ście war­to przy­wo­łać usta­le­nie, że w okre­sie oku­pa­cji na cmen­ta­rzu para­fial­nym w Dębicy egze­ku­cji doko­ny­wa­li rów­nież funk­cjo­na­riu­sze pozo­sta­ją­cy w służ­bie nie­miec­kie­go oku­pan­ta. Fakt ten nie został odno­to­wa­ny ani w dotych­cza­so­wych opra­co­wa­niach badaw­czych, ani we wspo­mnie­niach doty­czą­cych tego okre­su.

[1] Zob. Zakładka Aktualności DZH, https://zeszytydebickie.pl/category/aktualnosci/.

[2] Pamięć o ofia­rach oku­pa­cji nie­miec­kiej trwa,  https://debica.pl/upamietnienie-rodziny-wojcikow-w-debicy-w-

[3] J. Swół, Retusze na histo­rii to tak­że zbrod­nia, https://zeszytydebickie.pl/2026/05/11/retusze-na-historii-to-takze-zbrodnia/, opu­bli­ko­wa­no 11.05.2026.