W marcu 2025 r. na łamach „Aktualności Dębickich Zeszytów Historycznych” powrócono do badań nad prowokacją w dębickim Sokole z 1943 r. i jej tragicznymi następstwami. Wydarzenia te opisywali wcześniej m.in. Władysław Strumski, Antoni Stańko oraz ich uczestnicy i świadkowie — Wojciech Wójcik i Antoni Wójcik. W 2022 r. ukazała się również książka Ryszarda Pajury poświęcona temu zagadnieniu.
Na podstawie dotychczasowych publikacji oraz materiałów Instytutu Pamięci Narodowej Ryszard Pajura przyjął, że w budynku Sokoła, pełniącym w okresie okupacji funkcję Soldatenheimu, doszło do dwóch odrębnych kradzieży broni. Ustalenie to stało się impulsem do podjęcia dalszych badań nad jednym z mniej wyjaśnionych wątków historii tego miejsca.
W toku kwerendy prowadzonej przez autora artykułu wykorzystano m.in. materiały IPN oraz kronikę Piotra Bosia, które pozwoliły spojrzeć na część dotychczasowych ustaleń z nowej perspektywy. Analiza tych źródeł, przy wykorzystaniu wiedzy kryminalistycznej autora, prowadzi do pytań o przebieg wydarzeń i losy osób, które poniosły ich tragiczne konsekwencje. Czy tragedia rodziny Wójcików z Małej była skutkiem błędnie interpretowanych wydarzeń w dębickim Sokole? Najnowsza odpowiedź burmistrza nie daje jeszcze pełnej odpowiedzi, ale przybliża do ustalenia faktów. Zanim jednak przejdziemy do odpowiedzi, warto przypomnieć najważniejsze fakty.
Od badań nad prowokacją do nowych pytań o ofiary egzekucji
W okresie od marca 2025 do 15 października 2026 r. ukazało się 18 artykułów nawiązujących do opisywanych wydarzeń przez różne osoby, w tym także związanych z konspiracyjną działalnością w strukturach Armii Krajowej na terenie Dębicy i powiatu dębickiego[1]. Wykorzystanie zasobów archiwalnych IPN w Rzeszowie, a także wyników śledztw prowadzonych przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich przeciwko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie wzbogaciło zasób informacji o prowokacji, przebiegu kradzieży broni w budynku Soldatenheimu wiosną 1943 r. Ujawniło także sprzeczności w ustaleniach – niekiedy istotne. Sprzeczne, względnie różniące się ustalenia, poddane zostały gruntownym, wielokierunkowym analizom. Dostarczyły one informacji dyktująca konieczność poszukiwania innych jeszcze źródeł informacji i dowodów na potwierdzenie wątpliwości, związanej z liczbą ofiar i ich personaliów, które zostały rozstrzelane 11 kwietnia 1943 r. I takie się pojawiły.
W Serwisie informacyjnym Miasta Dębicy w dniu 11 kwietnia 2026 zamieszczona została informacja że „W dniu 10 kwietnia 2026 roku przedstawiciele władz miasta uczcili pamięć sześcioosobowej rodziny Wójcików z Małej, składając kwiaty oraz zapalając znicz na ich symbolicznym grobie. Uroczystość była wyrazem hołdu dla ofiar niemieckich represji oraz przypomnieniem tragicznych wydarzeń sprzed 83 lat”(…)[2]. Informacja o określeniu mogiły jako „symbolicznego grobu” zwróciła uwagę autora, ponieważ w dotychczasowych publikacjach i przekazach publicznych rodzina Wójcików była wskazywana jako rodzina pochowana w zbiorowej mogile na dawnym cmentarzu parafialnym. Przejęcie tego obiektu przez miasto, łączyło się zapewne z przekazaniem stosownej dokumentacji. W niej mogły być informacje na ten temat. Wobec powstałych wątpliwości autor postanowił zwrócić się do władz miasta o wskazanie podstaw źródłowych przywołanych informacji.
Źródła, sprzeczności i nowe tropy badawcze
W dniu 12 czerwca 2026 r. autor wystąpił z pismem do burmistrza. Jego treść w zasadniczej części przytoczona zostaje dosłownie, gdyż wymagają tego okoliczności.
„Redakcja Dębickich Zeszytów Historycznych prowadzi obecnie prace badawcze dotyczące historii mogiły upamiętniającej Bojowników Podziemnych straconych przez hitlerowców, znajdującej się na cmentarzu komunalnym przy ul. Cmentarnej w Dębicy. Celem tych działań jest ustalenie, które informacje dotyczące zbrodni dokonanej na rodzinie Wójcików oraz uczniach dębickich szkół w 1943 r. mają potwierdzenie w materiale źródłowym, a które wynikają z późniejszych, niezweryfikowanych przekazów.
Po uroczystościach 83. rocznicy tych wydarzeń w Serwisie Informacyjnym Miasta Dębica opublikowano w dniu 11 kwietnia 2026 r. materiał zawierający informacje, które – w świetle ustaleń organów ścigania oraz dotychczasowych badań – nie znajdują potwierdzenia w faktach. Dotyczy to w szczególności stwierdzeń, że:
- mogiła na cmentarzu jest symbolicznym grobem rodziny Wójcików,
- wśród rozstrzelanych 11 kwietnia 1943 r. znajdowali się: Karol Broński, Adam Ciurkot, Mieczysław Rudziński, Teofil Szewczyk, Tadeusz Tarnawski, Władysław Jaje, Bronisław Longosz, Bronisława Michalik, Mieczysław Michalik, Lucjan Piotrowski oraz Antoni Pocica.
Ponieważ autor wspomnianej publikacji nie został wskazany, zwracam się do Pana Burmistrza z uprzejmą prośbą o podanie źródeł, na podstawie których opracowano powyższe informacje. Umożliwi to rzetelną ocenę, które elementy funkcjonujące w przestrzeni publicznej stanowią udokumentowane fakty historyczne, a które mogą być wynikiem błędnych interpretacji lub literackich uzupełnień”.
Jasne pytania – niejednoznaczna odpowiedź
Prośbę o udostępnienie informacji w sprawach publicznych urząd rozpatrzył niezwłocznie. Odpowiedź nadeszła już po trzech dniach. Problem polegał jednak na tym, że pracownik Urzędu Miejskiego w Dębicy udzielił informacji nie na temat. Zainteresowanego uprzejmie poinformowano natomiast, że tekst został opracowany „na podstawie dostępnej literatury historycznej, wcześniejszych opracowań oraz materiałów publikowanych w przestrzeni publicznej”. W odpowiedzi wymieniono publikacje Antoniego Stańki, Wojciecha Wójcika oraz materiały dostępne w Internecie, w tym również teksty zamieszczone w Aktualnościach Dębickich Zeszytów Historycznych. Jak argumentowano, celem publikacji było przybliżenie mieszkańcom wydarzeń historycznych związanych z upamiętnianą rocznicą.
Nie takiej odpowiedzi oczekiwano. Tego samego dnia (15.06.2026 r.) zwrócono się więc z prośbą o informację, czy odpowiedź została udzielona z upoważnienia burmistrza, gdyż z treści podpisu to nie wynikało. Pojawił się jednak kolejny problem z ustaleniem tej kwestii, ponieważ urzędnik prowadzący sprawę nabrał wody w usta. Być może również klawiatura komputera odmówiła pełnienia swojej funkcji.
Do urzędu po informacje
Rozmowa jest jedną z metod pracy badacza, ponieważ daje możliwość usłyszenia spontanicznej wypowiedzi rozmówcy. Również mowa ciała może dostarczyć cennych informacji. W sprawie interesującej czytelnika jej efektem było uzgodnienie, że odpowiedź zostanie udzielona. Tak też się stało.
W wiadomości e‑mail z 24 czerwca 2026 r. zainteresowany otrzymał następującą informację:
„Dzień dobry,
Informujemy, że informacje publikowane w serwisie informacyjnym Miasta Dębicy są opracowywane przez Biuro Promocji Urzędu Miejskiego w Dębicy.
W przywoływanym materiale nie były publikowane ani cytowane wypowiedzi Burmistrza Miasta Dębicy pana Mateusza Kutrzeby.
Z poważaniem (…)”.
To nie pomyłka. Komentarza nie będzie. Kwestię tę pozostawmy indywidualnej ocenie czytelników.
Po upływie ustawowego terminu urząd uznał, że pismo z 12 czerwca 2026 r. nie stanowiło wniosku o udostępnienie informacji publicznej, wskazując jako powód brak takiego określenia w jego tytule. Spór ten rozstrzygnęło Samorządowe Kolegium Odwoławcze, które stanęło po stronie wnioskodawcy. Burmistrz nie zmienił jednak swojego stanowiska. Zapowiedziano więc wniesienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargi na bezczynność, pozostawiając temu sądowi ostateczne rozstrzygnięcie sprawy.
Po miesiącach korespondencji
Burmistrz Miasta Dębicy udzielił odpowiedzi w piśmie z 4 listopada 2026 r. (PR.4000.4.2026). Już na wstępie stwierdził, że odpowiedź została udzielona 15 czerwca 2026 r. Udostępniony skan pisma jest tego potwierdzeniem.
Następnie, po serii urzędowych pouczeń skierowanych do wnioskodawcy oraz odwołaniu się do uzasadnienia wyroku wydanego w sprawie bezczynności, pismo zwieńczono kategoryczną konkluzją: „Wobec tego wskazać należy, że Organ nie pozostawał w bezczynności i tym samym wniesienie ponaglenia jest bezzasadne”.
Wnioskodawca, jako strona sporu, także tym razem pozostawia ocenę prawidłowości załatwienia sprawy czytelnikom. Trudno jednak nie odnotować pewnego paradoksu. Po kilku miesiącach korespondencji, wymiany pism i słownych argumentów doszło do przekazania informacji, którą można było przekazać 15 czerwca 2026 r. Czy taka procedura załatwiania sprawy rzeczywiście odpowiada standardom sprawnej i przejrzystej administracji, pozostaje kwestią otwartą.
Krok do prawdy
Na wstępie warto podzielić się informacją, że temu krokowi ku prawdzie towarzyszyły również przypadki dezinformacji. Informacje zamieszczone w serwisie internetowym miasta (11.04.2026) były następnie wykorzystywane przez inne portale internetowe poświęcone upamiętnieniu tej tragedii oraz jej ofiar, przy czym powielano i przetwarzano treści opracowane w Wydziale Promocji Urzędu Miejskiego w Dębicy. Stosunkowo łatwo można to zweryfikować.
Wskazane jako źródła publikacje A. Stańki i W. Wójcika nie zawierają informacji o 17 ofiarach (11 wymienionych uczniach oraz 6 członkach rodziny Wójcików). Autorzy ci nie piszą również, że zbiorowa mogiła na dawnym cmentarzu parafialnym jest symbolicznym grobem rodziny Wójcików. Z ustaleń A. Stańki wynika natomiast, że ciała osób rozstrzelanych 11 kwietnia 1943 r. na cmentarzu żydowskim w Dębicy po wyzwoleniu spoczęły w zbiorowej mogile. W treści książki mowa jest o 14 osobach rozstrzelanych tego dnia, podczas gdy w zamieszczonych biogramach autor wymienia 15 ofiar. Wśród nich nie wskazuje jednak Teofila Szewczyka, którego nazwisko zostało podane w serwisie miasta.
Niezgodności i wątpliwości jest zdecydowanie więcej. Nie udało się ich wyjaśnić w osiemnastu dotychczas opublikowanych artykułach, o których wspomniano na wstępie. Biorąc pod uwagę, że Burmistrz Miasta Dębicy nie był w stanie wskazać źródła informacji, należy przyjąć, iż brak jest dowodu potwierdzającego tezę, że zbiorowa mogiła stanowi symboliczny grób rodziny Wójcików.
Na koniec warto poczynić jeszcze jedną uwagę. Urząd jest w posiadaniu dokumentów, z których wynika, że 11 kwietnia 1943 r. rozstrzelano 23 osoby działające w konspiracyjnym podziemiu[3]. Powstaje zatem pytanie, dlaczego nie wspomniano o wszystkich ofiarach. Być może odpowiedź na nie zadają sobie mieszkańcy, skoro, jak można wnioskować, problem ten nie jest dostrzegany ani przez miejscowych historyków, ani przez Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej – Środowisko 5. Pułku Strzelców Konnych AK w Dębicy. Nie jest to szczególnie optymistyczna konkluzja.
Zakończenie
Kolejny krok w kierunku prawdy został wykonany. Wiele wskazuje na to, że dokładniejsza analiza rękopisu Antoniego Stańki z 1975 r., o którego istnieniu autor niniejszego opracowania informuje po raz pierwszy, pozwoli na poczynienie dalszych ustaleń i jeszcze bardziej przybliży nas do poznania rzeczywistego przebiegu wydarzeń. Może również rzucić nowe światło na problem retuszowania niektórych zdarzeń lub przemilczania niewygodnych faktów.
W tym kontekście warto przywołać ustalenie, że w okresie okupacji na cmentarzu parafialnym w Dębicy egzekucji dokonywali również funkcjonariusze pozostający w służbie niemieckiego okupanta. Fakt ten nie został odnotowany ani w dotychczasowych opracowaniach badawczych, ani we wspomnieniach dotyczących tego okresu.
[1] Zob. Zakładka Aktualności DZH, https://zeszytydebickie.pl/category/aktualnosci/.
[2] Pamięć o ofiarach okupacji niemieckiej trwa, https://debica.pl/upamietnienie-rodziny-wojcikow-w-debicy-w-
[3] J. Swół, Retusze na historii to także zbrodnia, https://zeszytydebickie.pl/2026/05/11/retusze-na-historii-to-takze-zbrodnia/, opublikowano 11.05.2026.
